الغارات ( كه اين اثر باقى مانده ) اخبار زيد ، اخبار محمد نفس زكيه و برادرش وابراهيم . « 1 » آثار جابر بن يزيد جعفى نيز در زمينه همين تحولات است : كتاب الجمل ، كتاب صفين ، كتاب النهروان ، كتاب مقتل اميرالمؤمنين ، كتاب مقتل الحسين . « 2 » برخى از آثار تاريخى على بن حسن بن على بن فضال عبارتند از كتاب الدلائل ، كتاب الانبياء ، كتاب البشارات ، و كتاب الكوفة . « 3 » برخى از عناوين آثار تاريخى عبد العزيز جَلودى ازدى كه در شمار عالمان شيعى معروف شهر بصره بوده عبارت است از : كتاب الجمل ، كتاب صفين ، « 4 » كتاب الحكمين ، كتاب الغارات ، كتاب الخوارج ، كتاب ذكر على - عليه السلام - فى حروب النبى ، كتاب مآل الشيعة بعد على ، - عليه السلام - أخبار التوابين و عين الوردة ، أخبار المختار ، أخبار على بن الحسين ، أخبار أبى جعفر محمد بن على - عليه السلام - ، أخبار عمر بن عبد العزيز ، أخبار من عشق من الشعراء ، أخبار قريش و الأصنام ، كتاب طبقات العرب و الشعراء ، كتاب خطب النبى - صلى الله عليه واله - ، كتاب خطب عثمان ، كتاب رسائل عمر ، كتاب رايات الأزد ، كتاب مناظرات على بن موسى الرضا ( غ ) . « 5 » احمد بن إسماعيل بن عبد الله بجلى كه از مردمان قم بوده ، آثارى در تاريخ داشته است . از مهمترين آثار او كتاب العباسى است كه نجاشى دربارهء آن نوشته است : و هو كتاب عظيم نحو من عشرة آلاف ورقة من أخبار الخلفاء و الدولة العبّاسية . رأيت منه أخبار الأمين . اين كتاب در دست محمد بن حسن قمى بوده و چهار مورد از آن در تاريخ قم نقل كرده است . « 6 » على بن احمد جوّانى نيز كتابى در اخبار صاحب فخ و كتابى در اخبار يحيى بن عبد الله بن حسن نوشته است . « 7 » احمد بن محمد بن خالد برقى محدث برجستهء قمى كتابى با عنوان كتاب المغازى در سيره داشته است . همو آثار تاريخى ديگرى دارد كه عبارت است از : كتاب الشعر و الشعراء ، كتاب البلدان و المساحة ، كتاب التاريخ ، كتاب الانساب ، « 8 » از برجسته‌ترين چهره‌هاى مورخ در عصر امامان ، ابان بن عثمان احمر بَجَلى است كه پيش از اين دربارهء او سخن گفتيم .

--> ( 1 ) . رجال النجاشى ، ص 18 و نك : لسان الميزان ، ج 1 ، صص 103 - 102 ؛ معجم الادباء ، ج 1 ، ص 233 ( 2 ) . رجال النجاشى ، ص 129 ( 3 ) . رجال النجاشى ، ص 258 ، ش 676 ( 4 ) . ابن طاووس در مهج الدعوات از كتاب صفين او دو دعايى كه امام على 7 پيش از جنگ صفين خوانده نقل كرده است . نك : كتابخانهء ابن طاووس ، ص 525 ( 5 ) . رجال النجاشى ، ص 241 ، 244 ( 6 ) . رجال النجاشى ، ص 97 ، ش 242 . نك : كتابشناسى آثار مربوط به قم ، ص 19 . موارد نقل شده درصفحات 145 ، 200 ، 236 ، 237 تاريخ قم آمده است . ( 7 ) . رجال النجاشى ، ص 263 ( 8 ) . رجال النجاشى ، ص 76 ، ش 182